Çölyak Hastalığı ile Gluten Hassasiyeti Arasındaki Fark Nedir?

Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan bir protein grubudur. Gluten tüketimi bazı kişilerde sindirim sorunlarına veya farklı şikâyetlere neden olabilir. Ancak çölyak hastalığı ile gluten hassasiyeti aynı durum değildir.

Her iki durumda da gluten tüketildikten sonra şişkinlik, karın ağrısı, gaz, ishal veya yorgunluk gibi benzer belirtiler görülebilir. Buna rağmen hastalıkların oluşum mekanizması, tanı yöntemleri ve uygulanması gereken beslenme düzeni birbirinden oldukça farklıdır.

Çölyak Hastalığı Nedir?

Çölyak hastalığı, gluten tüketilmesiyle bağışıklık sisteminin ince bağırsakta hasara yol açtığı otoimmün bir hastalıktır.

Çölyak hastası gluten tükettiğinde bağışıklık sistemi yanlışlıkla kendi ince bağırsak dokusuna saldırabilir. Zaman içerisinde ince bağırsağın besinlerin emiliminden sorumlu olan villus adı verilen küçük çıkıntıları zarar görebilir.

Bu durum demir, folat, B12 vitamini ve diğer besin öğelerinin emilimini olumsuz etkileyebilir.

Çölyak hastalığının belirtileri kişiden kişiye değişebilir. En sık görülebilen belirtiler arasında şunlar bulunur:

• Karın ağrısı

• Şişkinlik ve gaz

• İshal veya kabızlık

• Açıklanamayan kilo kaybı

• Demir eksikliği

• Halsizlik ve yorgunluk

• Bulantı

• Besin emilim bozuklukları

Ancak çölyak hastalığı her zaman belirgin sindirim şikâyetleriyle ortaya çıkmaz. Bazı kişilerde hastalık uzun süre fark edilmeyebilir.

Gluten Hassasiyeti Nedir?

Çölyak dışı gluten hassasiyeti olarak da adlandırılan non-çölyak gluten hassasiyeti (NCGS), gluten veya buğday içeren gıdaların tüketilmesinden sonra çeşitli belirtilerin ortaya çıkması ancak çölyak hastalığının ve buğday alerjisinin bulunmaması durumudur.

Gluten hassasiyeti olan kişilerde gluten içeren yiyeceklerden sonra;

• Şişkinlik

• Gaz

• Karın ağrısı

• İshal veya kabızlık

• Yorgunluk

• Baş ağrısı

• Konsantrasyon güçlüğü

gibi şikâyetler görülebilir.

Gluten hassasiyetinin mekanizması çölyak hastalığı kadar net değildir. Ayrıca bazı kişilerde sorun doğrudan gluten olmayabilir. Buğday içerisinde bulunan ve fermente olabilen bazı karbonhidratlar, özellikle FODMAP olarak adlandırılan bileşenler de benzer sindirim şikâyetlerine yol açabilir.

Çölyak Hastalığı ve Gluten Hassasiyeti Arasındaki Temel Farklar

İki durum arasındaki en önemli fark, bağışıklık sistemi ve bağırsak üzerindeki etkileridir.

Çölyak hastalığında gluten, otoimmün bir reaksiyonu tetikler ve ince bağırsakta hasar meydana gelebilir.

Gluten hassasiyetinde ise çölyak hastalığında görülen tipik bağırsak hasarı bulunmaz.

Bu nedenle gluten tükettiğinde rahatsızlık hissetmek tek başına çölyak hastası olduğun anlamına gelmez.

Gluten Hassasiyeti ile Çölyak Nasıl Ayırt Edilir?

Çölyak hastalığının tanısında doktor değerlendirmesi, kan testleri ve gerekli durumlarda endoskopik inceleme ve ince bağırsak biyopsisi kullanılabilir.

Gluten hassasiyeti için ise tek başına kesin tanı koyduran basit bir kan testi bulunmaz. Öncelikle çölyak hastalığı ve buğday alerjisi gibi diğer durumların değerlendirilmesi gerekir.

Bu nedenle gluten tükettiğinde şikâyet yaşıyorsan kendi kendine kesin tanı koymak yerine bir sağlık profesyoneline başvurmak daha doğru olacaktır.

Çölyak Hastaları Gluten Tüketebilir mi?

Hayır. Çölyak hastalığı tanısı konulmuş kişilerin ömür boyu glutensiz beslenmesi gerekir.

Burada yalnızca ekmek, makarna ve unlu mamulleri bırakmak yeterli olmayabilir. Çapraz bulaşma da önemlidir. Gluten içeren bir gıdanın hazırlanmasında kullanılan mutfak ekipmanları veya yüzeyler, glutensiz gıdaların da kontamine olmasına neden olabilir.

Bu nedenle çölyak hastalarının glutensiz beslenme konusunda dikkatli olması gerekir.

Gluten Hassasiyeti Olanlar Tamamen Gluten Bırakmalı mı?

Bu sorunun cevabı kişiden kişiye değişebilir.

Gluten hassasiyeti bulunan kişilerde belirtilerin şiddeti ve gluten toleransı farklı olabilir. Bazı kişiler gluten içeren gıdaları tamamen bırakırken, bazı kişiler belirli miktarlarda gluten tükettiğinde daha az sorun yaşayabilir.

Ancak kişisel olarak gluten tüketimini kısıtlamadan önce çölyak hastalığının dışlanması önemlidir.

Gluten İçeren Besinler Nelerdir?

Gluten başta buğday, arpa ve çavdarda bulunur. Bu tahıllardan yapılan birçok gıda gluten içerebilir.

Örneğin:

• Buğday unu

• Ekmek

• Makarna

• Börek ve poğaça

• Bazı bisküvi ve kekler

• Arpa içeren ürünler

• Çavdar ekmeği

• Bu tahılları içeren işlenmiş gıdalar

Yulaf konusunda ise ayrıca dikkatli olmak gerekir. Doğal olarak glutensiz kabul edilse de üretim ve işleme sırasında buğday, arpa veya çavdar ile çapraz bulaşma meydana gelebilir. Çölyak hastalarının bu nedenle uygun şekilde sertifikalandırılmış glutensiz yulaf ürünlerini tercih etmesi gerekebilir.

Glutensiz Beslenmek Herkes İçin Gerekli mi?

Hayır.

Çölyak hastalığı veya doktor tarafından değerlendirilmiş gluten hassasiyeti bulunmayan kişilerin sırf daha sağlıklı olduğu düşüncesiyle gluten tüketimini tamamen bırakması gerekli değildir.

Glutensiz beslenmek bazı kişiler için tıbbi olarak gerekli olabilir ancak glutensiz bir ürünün otomatik olarak daha sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Bazı paketli glutensiz ürünlerde şeker, yağ veya kalori miktarı yüksek olabilir.

Bu nedenle önemli olan yalnızca "glutensiz" etiketine bakmak değil, genel beslenme kalitesini de değerlendirmektir.

Gluten Tüketince Şişkinlik Olması Çölyak Belirtisi midir?

Tek başına şişkinlik çölyak hastalığını göstermez.

Şişkinlik ve gaz; laktoz intoleransı, irritabl bağırsak sendromu, bazı FODMAP içeren gıdalar ve birçok farklı sindirim sistemi problemi nedeniyle ortaya çıkabilir.

Bu nedenle gluten tüketiminden sonra şişkinlik yaşayan herkesin çölyak hastası olduğu düşünülmemelidir.

Çölyak Şüphesi Olanlar Ne Yapmalı?

Gluten tükettiğinde sürekli veya tekrarlayan şekilde sindirim sistemi şikâyetleri yaşıyorsan, özellikle açıklanamayan demir eksikliği, kilo kaybı veya uzun süren bağırsak problemleri gibi durumlar da varsa bir doktora başvurmak uygun olacaktır.

Önemli bir nokta da şudur: Çölyak testi yaptırmadan önce doktor önerisi olmadan gluteni tamamen bırakmak test sonuçlarını etkileyebilir.

Bu nedenle çölyak şüphesi bulunan kişilerin tanı sürecini bir sağlık profesyoneliyle planlaması önemlidir.

Çölyak ve Gluten Hassasiyeti: Kısaca Özet

Çölyak hastalığı ve gluten hassasiyeti birbirine benzeyen belirtilere neden olsa da aynı hastalık değildir.

Çölyak hastalığı, glutenin tetiklediği otoimmün bir hastalıktır ve ince bağırsakta hasara neden olabilir. Tanı konulduğunda ömür boyu sıkı glutensiz beslenme gerekir.

Gluten hassasiyeti ise çölyak hastalığı ve buğday alerjisi bulunmadığı halde gluten veya buğday tüketimi sonrasında çeşitli şikâyetlerin ortaya çıkmasıdır.

Kısacası, gluten tükettiğinde rahatsızlık hissetmen mutlaka çölyak hastası olduğun anlamına gelmez. Doğru ayrım için uygun tıbbi değerlendirme yapılması gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Çölyak ile gluten hassasiyeti aynı şey mi?
Hayır. Çölyak otoimmün bir hastalıktır ve bağırsak hasarına neden olabilir. Gluten hassasiyetinde ise çölyaktaki tipik bağırsak hasarı görülmez.

Gluten hassasiyeti olan biri ekmek yiyebilir mi?
Tolerans kişiden kişiye değişebilir. Tüketim miktarı ve belirtiler kişisel değerlendirme gerektirir.

Gluten tüketmek çölyak hastalığında neden zararlıdır?
Gluten, çölyak hastalarında bağışıklık sistemini tetikleyerek ince bağırsakta hasara yol açabilir.

Şişkinlik gluten hassasiyeti anlamına gelir mi?
Hayır. Şişkinliğin birçok farklı nedeni olabilir. Gluten hassasiyeti veya çölyak tanısı yalnızca şişkinlik şikâyetine bakılarak konulamaz.

Çölyak hastalığı geçer mi?
Çölyak hastalığı kronik bir durumdur. Günümüzde temel yaklaşım ömür boyu sıkı glutensiz beslenmedir.

Glutensiz beslenmek sağlıklı mıdır?
Çölyak hastaları için tıbbi olarak gereklidir. Ancak çölyak veya gluten hassasiyeti bulunmayan herkesin gluteni bırakması gerektiğine dair genel bir öneri yoktur.